تورتیکولی مادرزادی چیست؟ علائم، علت، درمان و نقش فیزیوتراپی

تورتیکولی مادرزادی (Congenital Muscular Torticollis) یکی از شایع‌ترین اختلالات عضلانی دوران نوزادی است که باعث می‌شود سر نوزاد به یک سمت خم شده و چانه به سمت مقابل بچرخد. بسیاری از والدین در هفته‌های ابتدایی پس از تولد متوجه می‌شوند که نوزاد همیشه ترجیح می‌دهد به یک سمت نگاه کند یا هنگام خواب سر خود را فقط روی یک طرف قرار دهد. اگرچه این وضعیت در نگاه اول ممکن است نگران‌کننده باشد، اما در اغلب موارد با تشخیص زودهنگام و شروع درمان مناسب، بدون ایجاد عوارض دائمی قابل درمان است.

اهمیت شناخت تورتیکولی تنها به اصلاح وضعیت گردن محدود نمی‌شود. در صورت عدم درمان، این اختلال می‌تواند باعث ایجاد مشکلاتی مانند عدم تقارن صورت، صاف شدن یک سمت جمجمه (پلاژیوسفالی)، تأخیر در رشد حرکتی و حتی اختلال در وضعیت ستون فقرات شود. به همین دلیل امروزه متخصصان اطفال و فیزیوتراپیست‌های کودکان بر تشخیص و درمان زودهنگام این بیماری تأکید ویژه‌ای دارند.

در این مقاله به طور کامل با علت ایجاد تورتیکولی، عوامل خطر، علائم، روش‌های تشخیص، ارتباط آن با پلاژیوسفالی، تفاوت آن با کرانیوسینوستوز و همچنین نقش مهم فیزیوتراپی در درمان آشنا خواهید شد.

تورتیکولی مادرزادی چیست؟

تورتیکولی مادرزادی نوعی اختلال عضلانی است که معمولاً از بدو تولد یا طی هفته‌های نخست زندگی نوزاد مشاهده می‌شود. در این بیماری، عضله استرنوکلیدوماستوئید (Sternocleidomastoid) که در دو طرف گردن قرار دارد، کوتاه یا سفت می‌شود. در نتیجه سر به سمت عضله درگیر خم شده و چانه به سمت مخالف می‌چرخد.

این اختلال معمولاً بدون درد است و بسیاری از نوزادان رفتار طبیعی دارند. به همین دلیل ممکن است والدین در ابتدا متوجه مشکل نشوند. اما با افزایش سن، محدودیت حرکت گردن بیشتر نمایان می‌شود و در صورت عدم درمان، تغییر شکل جمجمه و صورت نیز به تدریج ایجاد خواهد شد.

شیوع تورتیکولی مادرزادی در مطالعات مختلف بین ۰.۳ تا ۲ درصد از نوزادان گزارش شده است و یکی از شایع‌ترین دلایل مراجعه نوزادان به فیزیوتراپی محسوب می‌شود.

در اغلب موارد، بیماری تنها یک سمت گردن را درگیر می‌کند. درگیری سمت راست اندکی شایع‌تر از سمت چپ گزارش شده است، اما هر دو حالت از نظر درمان و پیش‌آگهی مشابه هستند.

یکی از ویژگی‌های مهم این بیماری، محدود شدن دامنه حرکتی گردن است. نوزاد هنگام چرخاندن سر به یک سمت مقاومت نشان می‌دهد یا حتی قادر به انجام این حرکت نیست. همین موضوع باعث می‌شود همواره به یک سمت نگاه کند و در هنگام خواب نیز فشار مداومی به یک قسمت از جمجمه وارد شود.

هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال بهبودی کامل بیشتر خواهد بود. در بسیاری از نوزادانی که قبل از سه ماهگی تحت درمان قرار می‌گیرند، بدون نیاز به جراحی و تنها با فیزیوتراپی و تمرینات کششی، مشکل کاملاً برطرف می‌شود.

علت تورتیکولی در نوزادان

علت دقیق ایجاد تورتیکولی مادرزادی هنوز به طور کامل مشخص نشده است، اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند که ترکیبی از عوامل داخل رحمی، مشکلات هنگام زایمان و آسیب‌های عضلانی می‌توانند در ایجاد این بیماری نقش داشته باشند.

شایع‌ترین علت، کوتاه شدن یا فیبروز عضله استرنوکلیدوماستوئید است. این تغییر ممکن است در اثر فشارهای طولانی‌مدت داخل رحم یا آسیب جزئی عضله هنگام تولد ایجاد شود.

مهم‌ترین علل عبارت‌اند از:

• قرارگیری نامناسب جنین در رحم
• کم بودن فضای داخل رحم
• بارداری چندقلویی
• زایمان سخت یا طولانی
• استفاده از فورسپس یا وکیوم در زایمان
• درشت بودن جنین
• آسیب خفیف عضله گردن هنگام تولد
• فیبروز یا کوتاه شدن مادرزادی عضله گردن

در برخی نوزادان هنگام لمس گردن، یک توده کوچک و نرم داخل عضله احساس می‌شود که به آن “تومور کاذب عضله استرنوکلیدوماستوئید” گفته می‌شود. این توده سرطانی نیست و معمولاً طی چند ماه به تدریج از بین می‌رود.

در موارد نادر، تورتیکولی ممکن است ناشی از مشکلات استخوانی مهره‌های گردن، بیماری‌های عصبی، اختلالات بینایی یا برخی سندرم‌های ژنتیکی باشد. در چنین شرایطی بررسی‌های تخصصی بیشتری لازم است.

همچنین باید توجه داشت که تمام موارد کج شدن سر ناشی از تورتیکولی عضلانی نیست. گاهی اختلالات ساختاری جمجمه یا ستون فقرات گردنی می‌توانند علائمی مشابه ایجاد کنند که تشخیص صحیح آن‌ها اهمیت زیادی دارد.

انواع تورتیکولی

تورتیکولی تنها یک بیماری واحد نیست و بسته به علت ایجاد آن به انواع مختلفی تقسیم می‌شود. شناخت این انواع به پزشک کمک می‌کند بهترین روش درمان را انتخاب کند.

تورتیکولی عضلانی مادرزادی

این نوع شایع‌ترین فرم بیماری است و بیش از ۸۰ درصد موارد را تشکیل می‌دهد. علت آن کوتاهی یا فیبروز عضله استرنوکلیدوماستوئید است و معمولاً با فیزیوتراپی درمان می‌شود.

تورتیکولی وضعیتی

در این حالت عضله آسیب دائمی ندارد، اما نوزاد به دلیل عادت یا وضعیت خواب همیشه سر خود را به یک سمت نگه می‌دارد. درمان این نوع معمولاً ساده‌تر است.

تورتیکولی استخوانی

در اثر ناهنجاری‌های مادرزادی مهره‌های گردن ایجاد می‌شود و ممکن است به بررسی‌های تصویربرداری نیاز داشته باشد.

تورتیکولی عصبی

در برخی بیماری‌های سیستم عصبی یا آسیب اعصاب گردنی ممکن است سر به صورت غیرطبیعی منحرف شود.

تورتیکولی چشمی

گاهی کودک برای جبران مشکلات بینایی یا دوبینی، سر خود را در وضعیت خاصی نگه می‌دارد. در این موارد درمان توسط چشم‌پزشک انجام می‌شود.

علائم تورتیکولی مادرزادی

شدت علائم در نوزادان مختلف متفاوت است. برخی تنها محدودیت خفیف حرکت گردن دارند، در حالی که در برخی دیگر کجی سر کاملاً واضح است.

شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• خم شدن دائمی سر به یک سمت
• چرخش چانه به سمت مخالف
• محدودیت حرکت گردن
• تمایل نوزاد به نگاه کردن تنها به یک سمت
• سفتی عضلات گردن
• وجود توده کوچک داخل عضله گردن
• صاف شدن یک سمت پشت سر در اثر خوابیدن مداوم روی یک سمت
• عدم تقارن گوش‌ها یا صورت در موارد پیشرفته
• بی‌قراری هنگام چرخاندن سر
• تأخیر در برخی مهارت‌های حرکتی مانند غلت زدن

در بسیاری از موارد، والدین ابتدا متوجه صاف شدن پشت سر نوزاد می‌شوند و سپس پزشک وجود تورتیکولی را تشخیص می‌دهد. به همین دلیل بررسی وضعیت گردن در تمام نوزادانی که دچار پلاژیوسفالی هستند اهمیت زیادی دارد.

اگر درمان در ماه‌های ابتدایی آغاز شود، اغلب این علائم به تدریج از بین می‌روند و رشد طبیعی کودک ادامه پیدا می‌کند.

چه نوزادانی بیشتر در معرض تورتیکولی هستند؟

اگرچه تورتیکولی می‌تواند در هر نوزادی ایجاد شود، اما برخی عوامل احتمال بروز آن را افزایش می‌دهند. آگاهی والدین از این عوامل کمک می‌کند علائم اولیه سریع‌تر شناسایی شوند.

نوزادان زیر بیشتر در معرض ابتلا قرار دارند:

• نوزادان حاصل از بارداری چندقلویی
• نوزادان درشت‌وزن
• نوزادانی که با بریچ (پا یا باسن) متولد شده‌اند
• زایمان‌های طولانی یا دشوار
• استفاده از فورسپس یا وکیوم
• کم بودن مایع آمنیوتیک
• سابقه محدودیت فضای داخل رحم
• وجود ناهنجاری‌های مادرزادی اسکلتی یا عضلانی

در این گروه از نوزادان بهتر است وضعیت گردن و دامنه حرکتی آن در معاینات دوره‌ای با دقت بیشتری بررسی شود تا در صورت وجود هرگونه محدودیت، درمان در سریع‌ترین زمان ممکن آغاز گردد.

ارتباط تورتیکولی و پلاژیوسفالی

یکی از مهم‌ترین عوارض تورتیکولی، ایجاد پلاژیوسفالی یا صاف شدن یک سمت جمجمه است. زمانی که نوزاد به دلیل سفتی عضلات گردن همیشه سر خود را روی یک سمت قرار می‌دهد، فشار مداوم باعث تغییر تدریجی شکل استخوان‌های نرم جمجمه می‌شود.

به همین دلیل، در بسیاری از نوزادان مبتلا به تورتیکولی، درجاتی از پلاژیوسفالی نیز مشاهده می‌شود. از سوی دیگر، وجود پلاژیوسفالی نیز می‌تواند محدودیت حرکت گردن را تشدید کند و این دو مشکل یکدیگر را بدتر کنند.

به همین علت در ارزیابی هر نوزادی که دچار صاف شدن سر است، پزشک یا فیزیوتراپیست باید دامنه حرکتی گردن را نیز بررسی کند. همچنین در نوزادان مبتلا به تورتیکولی، شکل جمجمه باید به طور منظم ارزیابی شود تا در صورت نیاز، درمان مناسب در زمان طلایی آغاز گردد.

در صورتی که تغییر شکل جمجمه شدید باشد، بسته به سن کودک ممکن است پزشک درباره روش‌های درمانی مانند Helmet Therapy نیز تصمیم‌گیری کند.

اگر می‌خواهید درباره علائم، انواع و روش‌های درمان این عارضه بیشتر بدانید، پیشنهاد می‌کنیم مقاله پلاژیوسفالی را مطالعه کنید.

تفاوت تورتیکولی و کرانیوسینوستوز

اگرچه هر دو بیماری ممکن است باعث عدم تقارن سر شوند، اما کرانیوسینوستوز یک بیماری استخوانی است، در حالی که تورتیکولی یک اختلال عضلانی محسوب می‌شود، در حالی که کرانیوسینوستوز ناشی از بسته شدن زودرس درزهای استخوانی جمجمه است.

در تورتیکولی معمولاً محدودیت حرکت گردن وجود دارد و شکل جمجمه به علت فشار خارجی تغییر می‌کند، اما در کرانیوسینوستوز، مشکل اصلی در رشد استخوان‌های جمجمه است و حتی با تغییر وضعیت خواب نیز اصلاح نمی‌شود.

تشخیص صحیح این دو بیماری اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا درمان آن‌ها کاملاً متفاوت است. در مواردی که پزشک به کرانیوسینوستوز مشکوک باشد، ممکن است انجام تصویربرداری و ارجاع به فوق تخصص جراحی مغز و اعصاب کودکان ضروری باشد.

یکی از انواع کرانیوسینوستوز، اسکافوسفالی است که می‌تواند باعث کشیده شدن غیرطبیعی جمجمه شود و باید از تورتیکولی افتراق داده شود.

همچنین برخی سندرم‌های ژنتیکی مانند سندرم آپرت نیز می‌توانند با بسته شدن زودرس درزهای جمجمه و تغییر شکل سر همراه باشند.

از دیگر بیماری‌های مهم در این گروه می‌توان به سندرم کروزون اشاره کرد که علاوه بر تغییر شکل جمجمه، ممکن است بر رشد استخوان‌های صورت نیز تأثیر بگذارد.

تشخیص تورتیکولی

تشخیص تورتیکولی مادرزادی در بیشتر موارد با معاینه دقیق توسط پزشک اطفال، ارتوپد کودکان یا فیزیوتراپیست امکان‌پذیر است. بررسی وضعیت قرارگیری سر، دامنه حرکتی گردن، وجود توده عضلانی و تقارن صورت از مهم‌ترین بخش‌های معاینه هستند.

در اغلب نوزادان نیازی به تصویربرداری وجود ندارد؛ اما اگر پزشک به وجود بیماری‌های استخوانی، اختلالات عصبی یا کرانیوسینوستوز مشکوک باشد، ممکن است انجام رادیوگرافی، سونوگرافی عضلات گردن، سی‌تی اسکن یا MRI درخواست شود.

هدف اصلی از تشخیص، تعیین علت محدودیت حرکت گردن و افتراق تورتیکولی عضلانی از سایر بیماری‌هایی است که می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند. هرچه تشخیص در سن پایین‌تری انجام شود، احتمال درمان کامل و جلوگیری از عوارض بیشتر خواهد بود.

درمان تورتیکولی

درمان تورتیکولی مادرزادی به سن نوزاد، شدت کوتاهی عضله، میزان محدودیت حرکت گردن و وجود عوارضی مانند پلاژیوسفالی بستگی دارد. خوشبختانه اگر این اختلال در ماه‌های ابتدایی زندگی تشخیص داده شود، در بیش از ۹۰ درصد موارد بدون نیاز به جراحی و تنها با فیزیوتراپی، تمرینات کششی و همکاری والدین قابل درمان است.

هدف اصلی درمان، افزایش دامنه حرکتی گردن، برطرف کردن کوتاهی عضله استرنوکلیدوماستوئید، اصلاح وضعیت قرارگیری سر، جلوگیری از تغییر شکل جمجمه و کمک به رشد طبیعی حرکتی کودک است. هرچه درمان زودتر آغاز شود، مدت درمان کوتاه‌تر بوده و احتمال بهبودی کامل بیشتر خواهد بود.

در اغلب نوزادان درمان شامل ترکیبی از تمرینات تخصصی، اصلاح وضعیت خواب و بیداری، آموزش والدین و پیگیری منظم توسط فیزیوتراپیست است. در مواردی که تغییر شکل جمجمه نیز وجود داشته باشد، درمان هم‌زمان هر دو مشکل اهمیت زیادی دارد.

در ادامه مهم‌ترین روش‌های درمان تورتیکولی را بررسی می‌کنیم.

تمرینات کششی

تمرینات کششی، پایه اصلی درمان تورتیکولی مادرزادی محسوب می‌شوند. این تمرینات با هدف افزایش انعطاف‌پذیری عضله کوتاه‌شده، بهبود دامنه حرکتی گردن و بازگرداندن سر به وضعیت طبیعی انجام می‌شوند.

تمرینات باید کاملاً آرام، بدون ایجاد درد و مطابق با آموزش فیزیوتراپیست انجام شوند. انجام حرکات شدید یا کشش بیش از حد نه‌تنها کمکی به درمان نمی‌کند، بلکه ممکن است باعث آسیب عضلات یا ایجاد ترس در نوزاد شود.

در جلسات درمان، فیزیوتراپیست ابتدا وضعیت گردن را ارزیابی کرده و سپس مناسب‌ترین تمرینات را متناسب با سن و شدت بیماری آموزش می‌دهد. والدین نیز باید این تمرینات را چندین مرتبه در طول روز در منزل تکرار کنند.

نمونه‌ای از اهداف تمرینات کششی عبارت‌اند از:

• افزایش چرخش گردن به سمت محدود شده
• افزایش خم شدن گردن به سمت مقابل
• کاهش سفتی عضلات گردن
• بهبود تقارن حرکات سر
• پیشگیری از کوتاه شدن بیشتر عضله

در بسیاری از نوزادان، تنها چند هفته تمرین منظم باعث بهبود قابل توجه دامنه حرکتی می‌شود. البته مدت درمان در هر کودک متفاوت است و ممکن است از چند هفته تا چند ماه ادامه پیدا کند.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی مؤثرترین و علمی‌ترین روش درمان تورتیکولی مادرزادی است. امروزه تقریباً تمام راهنماهای معتبر دنیا، فیزیوتراپی زودهنگام را به عنوان درمان خط اول این بیماری معرفی می‌کنند.

در جلسات فیزیوتراپی، درمان تنها به انجام چند حرکت کششی محدود نمی‌شود؛ بلکه ارزیابی کامل رشد حرکتی کودک، وضعیت جمجمه، تقارن صورت، کنترل عضلات گردن و حتی نحوه در آغوش گرفتن نوزاد نیز بررسی می‌شود.

فیزیوتراپیست ممکن است از روش‌های زیر استفاده کند:

• کشش‌های درمانی تخصصی
• تمرینات دامنه حرکتی فعال و غیرفعال
• تمرینات تقویت عضلات گردن
• تحریک کودک برای نگاه کردن به سمت محدود شده
• اصلاح وضعیت خواب و تغذیه
• تمرینات تعادلی متناسب با سن کودک
• آموزش کامل والدین برای ادامه درمان در منزل

یکی از مهم‌ترین بخش‌های درمان، پیگیری روند بهبود است. در هر جلسه، میزان پیشرفت کودک اندازه‌گیری شده و برنامه درمانی بر اساس پاسخ بیمار اصلاح می‌شود.

اگر نوزاد هم‌زمان دچار تغییر شکل جمجمه نیز باشد، فیزیوتراپی نقش مهمی در جلوگیری از پیشرفت پلاژیوسفالی دارد. در موارد متوسط تا شدید نیز ممکن است پزشک استفاده از Helmet Therapy را در کنار فیزیوتراپی توصیه کند.

مطالعات نشان داده‌اند نوزادانی که درمان را پیش از سه ماهگی آغاز می‌کنند، معمولاً طی مدت کوتاه‌تری بهبود پیدا کرده و احتمال نیاز به درمان‌های پیشرفته در آن‌ها بسیار کمتر است.

از سوی دیگر، تأخیر در مراجعه می‌تواند باعث طولانی‌تر شدن دوره درمان و افزایش احتمال باقی ماندن درجاتی از عدم تقارن گردن یا صورت شود.

در مواردی که علاوه بر تورتیکولی، تغییر شکل جمجمه نیز وجود داشته باشد، پزشک ممکن است در کنار فیزیوتراپی، از کلاه اصلاح فرم جمجمه Helmet Therapy نیز استفاده کند.

درمان خانگی

نقش والدین در درمان تورتیکولی بسیار پررنگ است. حتی بهترین برنامه فیزیوتراپی بدون همکاری خانواده نتیجه مطلوبی نخواهد داشت. تمریناتی که در کلینیک آموزش داده می‌شوند باید هر روز و طبق برنامه مشخص در منزل نیز انجام شوند.

درمان خانگی شامل مجموعه‌ای از اقدامات ساده اما بسیار مؤثر است که به اصلاح وضعیت گردن و جلوگیری از پیشرفت بیماری کمک می‌کنند.

از مهم‌ترین توصیه‌های خانگی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تغییر مرتب جهت خواب نوزاد (همراه با رعایت اصول خواب ایمن)
• قرار دادن اسباب‌بازی‌ها در سمت محدود شده گردن
• صحبت کردن با نوزاد از سمت مبتلا
• قرار دادن والدین در سمتی که کودک مجبور شود سر خود را بچرخاند.
• انجام روزانه تمرینات آموزش داده شده توسط فیزیوتراپیست
• استفاده منظم از زمان خوابیدن روی شکم (Tummy Time) در ساعات بیداری و تحت نظارت والدین
• کاهش مدت قرارگیری نوزاد داخل کریر، صندلی ماشین و تاب کودک

یکی از مؤثرترین تمرینات خانگی، افزایش زمان Tummy Time است. خوابیدن روی شکم در زمان بیداری باعث تقویت عضلات گردن، شانه و تنه شده و فشار وارد شده به پشت جمجمه را نیز کاهش می‌دهد.

والدین باید توجه داشته باشند که Tummy Time تنها زمانی انجام شود که کودک بیدار بوده و کاملاً تحت نظارت باشد. نوزاد هرگز نباید برای خواب شبانه روی شکم قرار گیرد.

در طول درمان، صبر و استمرار اهمیت زیادی دارد. بسیاری از والدین پس از مشاهده بهبود نسبی، تمرینات را متوقف می‌کنند؛ در حالی که ادامه برنامه تا زمان تأیید پزشک یا فیزیوتراپیست برای جلوگیری از عود بیماری ضروری است.

جراحی (موارد نادر)

خوشبختانه تنها درصد بسیار کمی از کودکان مبتلا به تورتیکولی نیاز به جراحی پیدا می‌کنند. در بیشتر موارد، درمان‌های غیرجراحی به‌ویژه زمانی که در ماه‌های ابتدایی زندگی آغاز شوند، نتایج بسیار مطلوبی دارند.

جراحی معمولاً زمانی مطرح می‌شود که:

• کودک پس از ماه‌ها درمان محافظه‌کارانه همچنان محدودیت شدید حرکت گردن داشته باشد.
• کوتاهی عضله بسیار شدید باشد.
• عدم تقارن صورت به مرور در حال پیشرفت باشد.
• سن کودک افزایش یافته و عضله پاسخ مناسبی به فیزیوتراپی ندهد.

در این عمل، جراح بخشی از عضله استرنوکلیدوماستوئید را آزاد یا بلندتر می‌کند تا دامنه حرکت گردن افزایش یابد. البته حتی پس از جراحی نیز فیزیوتراپی بخش مهمی از روند درمان محسوب می‌شود و برای جلوگیری از ایجاد مجدد کوتاهی عضله باید ادامه پیدا کند.

اگر علت کج شدن سر ناشی از بیماری‌های دیگری مانند کرانیوسینوستوز باشد، درمان کاملاً متفاوت خواهد بود و ممکن است بیمار به ارزیابی توسط فوق تخصص جراحی مغز و اعصاب کودکان نیاز داشته باشد.

تمرینات مناسب والدین

والدین مهم‌ترین اعضای تیم درمان تورتیکولی هستند. از آنجا که نوزاد بیشتر ساعات شبانه‌روز را در کنار خانواده سپری می‌کند، انجام صحیح تمرینات خانگی می‌تواند روند درمان را به میزان قابل توجهی تسریع کند.

البته تمام تمرینات باید ابتدا توسط فیزیوتراپیست آموزش داده شوند و والدین از انجام حرکات خودسرانه یا مشاهده‌شده در شبکه‌های اجتماعی خودداری کنند.

مهم‌ترین تمرینات و اقدامات روزانه شامل موارد زیر است:

• قرار دادن اسباب‌بازی یا منبع نور در سمت محدود شده تا کودک برای نگاه کردن سر خود را بچرخاند.
• هنگام شیر دادن، وضعیت بدن را به گونه‌ای تغییر دهید که نوزاد مجبور به چرخاندن گردن به سمت مبتلا شود.
• در زمان بیداری، چندین نوبت Tummy Time انجام دهید و مدت آن را به تدریج افزایش دهید.
• هنگام در آغوش گرفتن، سر کودک را در وضعیتی قرار دهید که عضله کوتاه شده به آرامی کشیده شود.
• از قرار دادن طولانی‌مدت نوزاد در کریر، کالسکه یا صندلی خودرو خودداری کنید.
• جهت قرارگیری تخت، چراغ خواب یا محل حضور والدین را به گونه‌ای تنظیم کنید که کودک برای دیدن محیط مجبور به چرخاندن سر به سمت محدود شده باشد.
• تمرینات کششی تجویز شده را دقیقاً با تعداد دفعات و مدت زمان توصیه شده انجام دهید.

بهتر است تمرینات زمانی انجام شوند که نوزاد آرام، سیر و هوشیار باشد. انجام حرکات هنگام گریه شدید یا خواب‌آلودگی معمولاً نتیجه مطلوبی ندارد.

همچنین والدین باید روند تغییرات را به صورت هفتگی ثبت کنند. گرفتن عکس از وضعیت سر و گردن در فواصل زمانی مشخص، می‌تواند به ارزیابی میزان پیشرفت درمان کمک کند و در جلسات پیگیری اطلاعات ارزشمندی در اختیار پزشک یا فیزیوتراپیست قرار دهد.

در صورتی که با وجود انجام منظم تمرینات، محدودیت حرکت گردن کاهش پیدا نکند یا عدم تقارن صورت بیشتر شود، لازم است برنامه درمانی مجدداً توسط متخصص بررسی شود.

اگر درمان نشود چه عوارضی دارد؟

اگرچه تورتیکولی مادرزادی در بسیاری از موارد یک بیماری قابل درمان محسوب می‌شود، اما نادیده گرفتن آن یا تأخیر در شروع درمان می‌تواند باعث بروز عوارض مختلفی در رشد کودک شود. شدت این عوارض به میزان کوتاهی عضله، سن کودک هنگام شروع درمان و همکاری والدین در انجام تمرینات بستگی دارد.

از آنجا که استخوان‌های جمجمه و سیستم اسکلتی نوزاد در ماه‌های نخست زندگی انعطاف‌پذیر هستند، هرگونه فشار مداوم یا وضعیت غیرطبیعی گردن می‌تواند به مرور زمان باعث تغییر شکل استخوان‌ها و ایجاد مشکلات ثانویه شود.

به همین دلیل متخصصان توصیه می‌کنند درمان حتی در موارد خفیف نیز به تعویق نیفتد.

۱. تغییر شکل جمجمه (پلاژیوسفالی)

شایع‌ترین عارضه تورتیکولی درمان‌نشده، ایجاد پلاژیوسفالی وضعیتی است. زمانی که نوزاد همیشه روی یک سمت سر می‌خوابد، فشار مداوم باعث صاف شدن همان قسمت از جمجمه می‌شود.

در مراحل پیشرفته ممکن است عدم تقارن گوش‌ها، پیشانی و حتی صورت نیز ایجاد شود. هرچه این وضعیت زودتر تشخیص داده شود، احتمال اصلاح کامل آن بیشتر خواهد بود.

در نوزادانی که تغییر شکل جمجمه متوسط یا شدید باشد، پزشک ممکن است استفاده از کلاه اصلاح فرم جمجمه Helmet Therapy را برای اصلاح فرم جمجمه توصیه کند.

۲. عدم تقارن صورت

رشد استخوان‌های صورت در سال‌های ابتدایی زندگی بسیار سریع است. اگر سر همواره در یک وضعیت قرار داشته باشد، ممکن است یک سمت صورت کوچک‌تر از سمت دیگر رشد کند و اختلاف ارتفاع چشم‌ها، گونه‌ها یا گوش‌ها ایجاد شود.

۳. محدودیت دائمی حرکت گردن

ادامه کوتاهی عضله باعث می‌شود دامنه حرکتی گردن به تدریج کاهش پیدا کند. در سنین بالاتر اصلاح این محدودیت دشوارتر خواهد بود و حتی ممکن است به درمان‌های تهاجمی‌تر نیاز باشد.

۴. تأخیر در رشد حرکتی

حرکت طبیعی سر نقش مهمی در تکامل مهارت‌های حرکتی نوزاد دارد. کودکانی که تورتیکولی درمان‌نشده دارند، ممکن است در مهارت‌هایی مانند:

• بلند کردن سر
• غلت زدن
• نشستن
• چهاردست‌وپا رفتن
• حفظ تعادل

با تأخیر مواجه شوند. البته این تأخیرها معمولاً با درمان مناسب قابل جبران هستند.

۵. اختلال در وضعیت بدن

کج بودن طولانی‌مدت سر می‌تواند باعث ایجاد عدم تعادل در عضلات گردن، شانه و ستون فقرات شود. در برخی کودکان بزرگ‌تر حتی تغییراتی در وضعیت شانه‌ها یا ستون فقرات مشاهده می‌شود.

۶. احتمال نیاز به جراحی

هرچه درمان دیرتر آغاز شود، احتمال پاسخ مناسب به درمان‌های محافظه‌کارانه کاهش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی ممکن است کودک در آینده کاندید جراحی آزادسازی عضله شود.

۷. مشکلات روانی و ظاهری

در موارد شدید، باقی ماندن عدم تقارن صورت یا سر می‌تواند در سنین بالاتر از نظر زیبایی ظاهری و اعتمادبه‌نفس کودک نیز تأثیرگذار باشد. خوشبختانه با درمان زودهنگام معمولاً می‌توان از بروز این مشکلات جلوگیری کرد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

بسیاری از والدین تصور می‌کنند که کج بودن سر نوزاد با رشد کودک خودبه‌خود برطرف می‌شود، اما این تصور همیشه صحیح نیست. مراجعه زودهنگام به پزشک یا فیزیوتراپیست باعث می‌شود درمان در بهترین زمان آغاز شده و از ایجاد عوارض جلوگیری شود.

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر بهتر است در اولین فرصت کودک توسط پزشک ارزیابی شود:

• سر نوزاد همیشه به یک سمت متمایل است.
• کودک فقط به یک سمت نگاه می‌کند.
• هنگام چرخاندن سر مقاومت یا محدودیت وجود دارد.
• یک سمت پشت سر نسبت به سمت دیگر صاف‌تر شده است.
• وجود توده کوچک در عضلات گردن احساس می‌شود.
• تقارن صورت یا گوش‌ها در حال تغییر است.
• پس از دو تا سه ماهگی هنوز دامنه حرکت گردن طبیعی نشده است.
• کودک در رشد حرکتی نسبت به همسالان خود تأخیر دارد.

همچنین اگر پزشک احتمال وجود بیماری‌های دیگری مانند کرانیوسینوستوز، ناهنجاری مهره‌های گردنی، اختلالات بینایی یا بیماری‌های عصبی را مطرح کند، انجام بررسی‌های تکمیلی ضروری خواهد بود.

هرچه تشخیص زودتر انجام شود، مدت درمان کوتاه‌تر و احتمال بهبودی کامل بیشتر خواهد بود. بسیاری از نوزادانی که قبل از سه تا چهار ماهگی تحت درمان قرار می‌گیرند، بدون هیچ عارضه دائمی بهبود پیدا می‌کنند.

در صورتی که پزشک به کرانیوسینوستوز یا سایر ناهنجاری‌های ساختاری جمجمه مشکوک باشد، ممکن است کودک برای بررسی بیشتر به متخصص جراحی مغز و اعصاب کودکان ارجاع داده شود.

جمع‌بندی

تورتیکولی مادرزادی یکی از شایع‌ترین اختلالات عضلانی نوزادان است که معمولاً به دلیل کوتاه شدن عضله استرنوکلیدوماستوئید ایجاد می‌شود. این بیماری باعث خم شدن سر به یک سمت و چرخش چانه به سمت مقابل می‌شود و در صورت عدم درمان می‌تواند با تغییر شکل جمجمه، عدم تقارن صورت و تأخیر در رشد حرکتی همراه باشد.

خوشبختانه در اغلب موارد، تشخیص زودهنگام و شروع فیزیوتراپی همراه با تمرینات کششی و همکاری والدین، باعث درمان کامل بیماری می‌شود. به همین دلیل توصیه می‌شود والدین در صورت مشاهده هرگونه محدودیت حرکت گردن یا تمایل نوزاد به نگاه کردن تنها به یک سمت، موضوع را با پزشک یا فیزیوتراپیست در میان بگذارند.

همچنین باید به خاطر داشت که تمام موارد تغییر شکل سر ناشی از تورتیکولی نیستند. بیماری‌هایی مانند کرانیوسینوستوز نیز می‌توانند ظاهری مشابه ایجاد کنند و نیازمند بررسی تخصصی هستند. بنابراین تشخیص صحیح، مهم‌ترین قدم برای انتخاب درمان مناسب است.

در نهایت، همکاری نزدیک والدین، پزشک اطفال، فیزیوتراپیست و در صورت نیاز سایر متخصصان، بهترین نتیجه درمانی را برای کودک فراهم خواهد کرد و از بروز بسیاری از عوارض آینده جلوگیری می‌کند.

در صورت درمان نشدن، ممکن است باعث تأخیر در برخی مهارت‌های حرکتی و ایجاد عدم تقارن سر و صورت شود، اما با درمان به‌موقع معمولاً رشد کودک طبیعی خواهد بود.