سردرد در کودکان چیست؟ علت‌ها، علائم خطر، تشخیص و درمان

سردرد در کودکان یکی از علائمی است که می‌تواند والدین را نگران کند؛ به‌خصوص وقتی کودک برای اولین بار از درد سر شکایت می‌کند یا سردرد همراه با تهوع، استفراغ، سرگیجه، تب یا تغییر رفتار دیده می‌شود. با این حال، وجود سردرد به‌تنهایی معمولاً به معنای وجود یک بیماری جدی مغزی نیست. بسیاری از سردردهای دوران کودکی به علت‌هایی مانند میگرن، کم‌خوابی، کم‌آبی بدن، گرسنگی، بیماری‌های ویروسی، استرس یا خستگی ایجاد می‌شوند.

در عین حال، بعضی الگوهای سردرد باید جدی‌تر گرفته شوند. سردرد بسیار شدید و ناگهانی، سردردی که بعد از ضربه به سر ایجاد شده، همراهی سردرد با کاهش سطح هوشیاری یا تشنج، اختلال بینایی، ضعف اندام‌ها، اختلال راه رفتن، استفراغ مکرر یا تب و سفتی گردن از جمله علائمی هستند که می‌توانند نیازمند ارزیابی سریع پزشکی باشند.

هدف این مقاله این است که والدین با مهم‌ترین علت‌های سردرد در کودکان، انواع سردرد، علائم همراه، نشانه‌های هشدار، روش تشخیص و اصول درمان آشنا شوند و بدانند چه زمانی مراجعه معمول به پزشک کافی است و چه زمانی باید به‌صورت فوری برای ارزیابی کودک اقدام کرد.

توجه: این مطلب جایگزین معاینه پزشک نیست. در کودکی که علائم شدید، جدید یا رو به تشدید دارد، تصمیم‌گیری باید بر اساس سن کودک، سابقه پزشکی، معاینه عصبی و شرایط بالینی انجام شود.

سردرد در کودکان چیست؟

سردرد به احساس درد یا ناراحتی در هر قسمت از سر گفته می‌شود. این درد ممکن است در پیشانی، شقیقه‌ها، پشت سر، اطراف چشم‌ها یا به‌صورت منتشر در تمام سر احساس شود. در کودکان، توصیف محل و نوع درد همیشه مانند بزرگسالان دقیق نیست؛ بنابراین پزشک علاوه بر صحبت با کودک، از والدین درباره زمان شروع سردرد، مدت آن، دفعات تکرار، علائم همراه و تغییرات رفتاری کودک سؤال می‌کند.

سردرد در کودکان می‌تواند یک علامت موقتی در جریان یک بیماری ساده باشد یا به‌صورت حمله‌های تکرارشونده، مانند میگرن، بروز کند. همچنین در موارد کمتری ممکن است سردرد علامتی از یک بیماری زمینه‌ای باشد که نیاز به بررسی بیشتر دارد.

سردرد چگونه ایجاد می‌شود؟

خود بافت مغز گیرنده‌های درد مشابه بسیاری از بافت‌های دیگر بدن ندارد؛ اما ساختارهای اطراف مغز، عروق خونی، پرده‌های مغز، اعصاب، عضلات سر و گردن و برخی بافت‌های صورت می‌توانند در ایجاد احساس درد نقش داشته باشند. در میگرن، مجموعه‌ای از تغییرات عصبی و عروقی موجب ایجاد الگوی خاصی از درد و علائم همراه می‌شود. در سردردهای تنشی نیز انقباض یا حساس شدن برخی عضلات و مسیرهای درد می‌تواند نقش داشته باشد.

بنابراین احساس سردرد لزوماً به معنی وجود مشکل در خود مغز نیست. یک عفونت ویروسی، کم‌آبی، بی‌خوابی، گرسنگی یا استرس نیز می‌تواند مسیرهای درد را تحریک کند و باعث شود کودک از سردرد شکایت داشته باشد.

آیا سردرد در کودکان شایع است؟

بله. سردرد در کودکان و نوجوانان نسبتاً شایع است و با افزایش سن، به‌خصوص در سال‌های مدرسه و نوجوانی، بیشتر دیده می‌شود. مطالعات جمعیتی مختلف میزان‌های متفاوتی گزارش کرده‌اند، زیرا تعریف سردرد، سن شرکت‌کنندگان و روش مطالعه با یکدیگر فرق داشته است. یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل، شیوع کلی سردردهای اولیه را در کودکان و نوجوانان بالا گزارش کرده و نشان داده است که میگرن و سردرد تنشی از انواع مهم سردرد در این گروه سنی هستند.

در نتیجه، اگر کودک گاهی سردرد دارد، نباید بلافاصله تصور کرد که حتماً دچار بیماری جدی شده است. مهم‌تر از یک بار سردرد، الگوی سردرد است؛ یعنی اینکه سردرد چه زمانی رخ می‌دهد، چقدر طول می‌کشد، آیا تکرار می‌شود، آیا شدت آن افزایش پیدا می‌کند و آیا علائم عصبی یا سیستمیک همراه آن وجود دارد.

تفاوت سردرد کودکان با بزرگسالان

کودکان ممکن است سردرد را کوتاه‌تر و متفاوت‌تر از بزرگسالان تجربه کنند. محل درد در کودکان همیشه یک‌طرفه نیست و حتی در میگرن نیز ممکن است درد در هر دو طرف سر احساس شود. همچنین علائمی مانند تهوع، استفراغ، حساسیت به نور و صدا یا تمایل به خوابیدن در یک اتاق تاریک و آرام می‌توانند بیشتر از توضیح دقیق نوع درد به تشخیص کمک کنند.

در کودکان کم‌سن، ممکن است کودک نتواند بگوید «سرم درد می‌کند». در این شرایط، بی‌قراری، گریه، چسبیدن غیرمعمول به والدین، کاهش فعالیت، اختلال خواب یا امتناع از غذا خوردن ممکن است تنها نشانه ناراحتی باشد.

شایع‌ترین علت‌های سردرد در کودکان چیست؟

علت سردرد کودک را نمی‌توان فقط بر اساس محل درد مشخص کرد. پزشک معمولاً مجموعه‌ای از عوامل را در کنار هم بررسی می‌کند. برخی از شایع‌ترین علت‌ها عبارت‌اند از:

میگرن در کودکان

میگرن یکی از مهم‌ترین علل سردردهای تکرارشونده در کودکان است. سردرد میگرنی می‌تواند ضربان‌دار یا شدید باشد و ممکن است با فعالیت بدتر شود. تهوع، استفراغ، حساسیت به نور و صدا و تمایل به استراحت در محیط آرام و تاریک از علائم شایع آن هستند.

میگرن کودکان همیشه مانند میگرن بزرگسالان نیست. برای مثال، درد ممکن است در هر دو طرف سر احساس شود و مدت حمله نیز با توجه به سن کودک متفاوت باشد. در برخی کودکان علائم بینایی مانند دیدن نقاط نورانی یا خطوط زیگزاگ، گزگز، بی‌حسی یا سرگیجه نیز ممکن است قبل یا همزمان با سردرد رخ دهد.

سابقه خانوادگی میگرن نیز می‌تواند در تشخیص کمک‌کننده باشد. خواب نامنظم، حذف وعده غذایی، کم‌آبی، استرس و برخی محرک‌های غذایی در بعضی کودکان با شروع حملات ارتباط دارند.

سردرد ناشی از تب و عفونت

بیماری‌های ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا می‌توانند باعث سردرد شوند. در این حالت معمولاً علائم دیگری مانند تب، بدن‌درد، گرفتگی بینی، سرفه، گلودرد یا خستگی نیز وجود دارد. در بسیاری از موارد، با بهبود بیماری زمینه‌ای، سردرد نیز برطرف می‌شود.

با این حال، ترکیب سردرد با تب و سفتی گردن، گیجی، کاهش سطح هوشیاری یا تشنج متفاوت است و می‌تواند نشانه یک عفونت جدی مانند مننژیت باشد. در چنین شرایطی نباید منتظر ماند تا سردرد خودبه‌خود برطرف شود.

کم‌آبی بدن

کم‌آبی یکی از علت‌های قابل توجه سردرد در کودکان است. کودکانی که در طول روز آب کافی نمی‌نوشند، در هوای گرم فعالیت زیادی دارند، ورزش می‌کنند یا به علت تب، اسهال و استفراغ مایعات زیادی از دست داده‌اند، ممکن است دچار سردرد شوند.

خشکی دهان، تشنگی، ادرار کم یا تیره، ضعف و سرگیجه می‌توانند در کنار سردرد دیده شوند. در این شرایط، جبران مایعات با توجه به وضعیت کودک اهمیت دارد. اگر کودک قادر به نوشیدن مایعات نیست یا استفراغ مکرر دارد، باید با پزشک مشورت شود.

کم‌خوابی و خستگی

خواب نامنظم یا ناکافی می‌تواند در برخی کودکان محرک سردرد یا میگرن باشد. شب‌بیداری، تغییر شدید ساعت خواب در تعطیلات، استفاده طولانی از موبایل یا تبلت پیش از خواب و فعالیت زیاد بدون استراحت کافی می‌توانند کیفیت خواب کودک را کاهش دهند.

اگر سردردها بیشتر در روزهایی رخ می‌دهند که کودک کمتر خوابیده است، تنظیم برنامه خواب می‌تواند بخشی از مدیریت سردرد باشد. البته اگر سردردها مکرر، شدید یا رو به افزایش هستند، نباید همه چیز را به کم‌خوابی نسبت داد و بهتر است کودک ارزیابی شود.

گرسنگی و حذف وعده‌های غذایی

فاصله طولانی بین وعده‌های غذایی می‌تواند در بعضی کودکان باعث سردرد شود و در کودکان مستعد میگرن ممکن است یک محرک حمله باشد. حذف صبحانه، دیر غذا خوردن در مدرسه یا کم‌اشتهایی هنگام بیماری از موقعیت‌های شایع هستند.

داشتن وعده‌های غذایی منظم و میان‌وعده مناسب، به‌خصوص در کودکانی که سابقه میگرن دارند، می‌تواند به کاهش برخی حملات کمک کند. همچنین مصرف مایعات کافی در طول روز اهمیت دارد.

استرس و اضطراب

فشارهای درسی، مشکلات خانوادگی، نگرانی درباره مدرسه، امتحان، روابط اجتماعی یا تغییرات مهم زندگی می‌توانند در برخی کودکان با سردرد ارتباط داشته باشند. سردرد تنشی معمولاً به شکل درد مبهم، فشار یا احساس سفتی در اطراف سر توصیف می‌شود.

با این حال، نسبت دادن هر سردردی به «استرس» بدون بررسی پزشکی کار درستی نیست. اگر سردرد جدید، مکرر، شدید یا همراه با علائم غیرمعمول است، ابتدا باید علل جسمی مهم بررسی شوند.

مشکلات بینایی

اختلالات بینایی و تلاش زیاد برای دیدن نوشته‌های دور یا نزدیک می‌توانند باعث خستگی چشم و در برخی کودکان با سردرد همراه شوند. کودک ممکن است هنگام خواندن چشم‌های خود را جمع کند، زیاد پلک بزند، به صفحه نزدیک شود یا از سردرد پس از مطالعه شکایت کند.

معاینه بینایی می‌تواند برای کودکانی که علائم بینایی دارند یا غربالگری بینایی آنها غیرطبیعی بوده است مفید باشد. با این حال، هر سردردی ناشی از ضعف چشم نیست و صرفاً تهیه عینک در کودکی که علت دیگری برای سردرد دارد، الزاماً مشکل را حل نمی‌کند.

ضربه به سر

پس از ضربه به سر، سردرد می‌تواند یکی از علائم آسیب خفیف سر یا ضربه مغزی باشد. در موارد خفیف ممکن است کودک برای مدتی سردرد، سرگیجه، تهوع یا احساس خستگی داشته باشد.

اما اگر پس از ضربه، سردرد شدید یا رو به بدتر شدن، استفراغ مکرر، خواب‌آلودگی غیرعادی، گیجی، اختلال تکلم، اختلال راه رفتن، ضعف اندام‌ها، تشنج، تغییر بینایی یا کاهش سطح هوشیاری ایجاد شود، وضعیت نیاز به ارزیابی فوری دارد.

سینوزیت و بیماری‌های تنفسی

احتقان بینی، عفونت‌های تنفسی و بعضی مشکلات سینوسی می‌توانند با درد یا فشار در صورت و سر همراه باشند. اگر سردرد همراه با گرفتگی بینی، ترشح بینی، درد صورت یا علائم تنفسی باشد، پزشک احتمال بیماری تنفسی یا سینوسی را نیز بررسی می‌کند.

نکته مهم این است که هر سردرد همراه با گرفتگی بینی الزاماً به معنای سینوزیت نیست. تشخیص باید بر اساس مجموعه علائم و معاینه انجام شود.

انواع سردرد در کودکان

از نظر پزشکی، سردردها را می‌توان به‌طور کلی به سردردهای اولیه و ثانویه تقسیم کرد. در سردردهای اولیه، خود اختلال سردرد بیماری اصلی است؛ مانند میگرن و سردرد تنشی. در سردردهای ثانویه، سردرد در نتیجه بیماری یا شرایط دیگری ایجاد می‌شود.

سردرد میگرنی

میگرن معمولاً به‌صورت حمله‌ای ایجاد می‌شود و می‌تواند با تهوع، استفراغ، حساسیت به نور یا صدا و تمایل به خواب همراه باشد. در برخی کودکان، خواب باعث کاهش قابل توجه علائم می‌شود.

محرک‌ها در کودکان مختلف متفاوت‌اند. خواب ناکافی، حذف وعده‌های غذایی، کم‌آبی، استرس، تغییر برنامه روزانه و برخی محرک‌های محیطی یا غذایی ممکن است در بعضی کودکان نقش داشته باشند. ثبت این عوامل در یک دفترچه سردرد می‌تواند به شناسایی الگوها کمک کند.

سردرد تنشی

سردرد تنشی اغلب به شکل فشار یا درد مبهم و دوطرفه توصیف می‌شود. برخلاف میگرن، معمولاً شدت آن به اندازه‌ای نیست که کودک را کاملاً از فعالیت بازدارد؛ هرچند شدت علائم می‌تواند بین کودکان متفاوت باشد.

استرس، خستگی، وضعیت نامناسب گردن هنگام مطالعه یا استفاده طولانی از رایانه و برخی عوامل رفتاری می‌توانند در بروز این نوع سردرد نقش داشته باشند.

سردرد ناشی از بیماری یا عفونت

تب، بیماری‌های ویروسی، عفونت‌های دستگاه تنفسی و برخی عفونت‌های دیگر می‌توانند باعث سردرد شوند. معمولاً در این شرایط، علائم دیگری نیز وجود دارد که سرنخ تشخیصی مهمی در اختیار پزشک قرار می‌دهد.

وجود تب به همراه سفتی گردن، گیجی، خواب‌آلودگی شدید یا تشنج اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند نیازمند ارزیابی فوری باشد.

سردردهای ثانویه

سردرد ثانویه ممکن است در اثر بیماری‌های مختلف ایجاد شود؛ از عفونت و کم‌آبی گرفته تا ضربه به سر، مشکلات بینایی، اختلالات فشار خون یا بیماری‌های عصبی. برخی علت‌های جدی‌تر نیز می‌توانند باعث سردرد شوند، اما این موارد نسبت به علل شایع‌تر، کمتر دیده می‌شوند.

به همین دلیل پزشک هنگام مواجهه با سردرد کودک به‌جای تمرکز صرف بر شدت درد، به الگوی آن، روند تغییرات، علائم همراه و نتیجه معاینه عصبی توجه می‌کند.

سردرد صبحگاهی در کودکان نشانه چیست؟

سردرد صبحگاهی در کودکان می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و به‌تنهایی به معنی افزایش فشار داخل جمجمه نیست. برخی کودکان ممکن است به دلیل خواب ناکافی، خواب نامنظم، میگرن، بیماری‌های تنفسی یا عوامل دیگر صبح‌ها با سردرد از خواب بیدار شوند.

با این حال، زمانی که سردرد صبحگاهی به‌صورت مکرر اتفاق می‌افتد، روند آن رو به تشدید است یا همراه با علائم دیگری مانند استفراغ صبحگاهی، اختلال بینایی، خواب‌آلودگی غیرعادی، تغییر رفتار، اختلال تعادل یا سایر علائم عصبی است، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

افزایش فشار داخل جمجمه می‌تواند در برخی بیماری‌ها باعث سردرد و استفراغ شود، اما از روی «صبحگاهی بودن» سردرد نمی‌توان چنین تشخیصی داد. پزشک بر اساس شرح حال، معاینه عصبی، معاینه چشم و در صورت نیاز بررسی‌های تکمیلی تصمیم می‌گیرد.

برای آشنایی دقیق‌تر با علائم و علت‌های افزایش فشار داخل سر می‌توانید مقاله افزایش فشار داخل جمجمه را نیز مطالعه کنید.

اگر کودک صبح‌ها مرتب با سردرد از خواب بیدار می‌شود، زمان بروز سردرد، مدت آن، شدت، وجود استفراغ، وضعیت خواب و علائم همراه را یادداشت کنید. این اطلاعات می‌تواند در ارزیابی پزشک بسیار کمک‌کننده باشد.

سردرد همراه با تهوع و استفراغ در کودکان

ترکیب سردرد و تهوع یا استفراغ در کودکان علت‌های متعددی دارد و لزوماً به معنی یک بیماری مغزی نیست. یکی از علت‌های مهم، میگرن است. بسیاری از کودکان مبتلا به میگرن علاوه بر سردرد، تهوع یا استفراغ و حساسیت به نور و صدا دارند.

میگرن

در میگرن، استفراغ ممکن است در اوج حمله اتفاق بیفتد و پس از خواب یا برطرف شدن حمله کاهش پیدا کند. اگر کودک سابقه حملات مشابه دارد و معاینه پزشکی طبیعی است، پزشک ممکن است بر اساس الگوی علائم تشخیص میگرن را مطرح کند.

عفونت‌ها

بیماری‌های ویروسی، تب، عفونت‌های گوارشی و عفونت‌های دیگر می‌توانند هم باعث سردرد و هم باعث تهوع یا استفراغ شوند. وجود تب و سایر علائم بیماری می‌تواند در تشخیص علت کمک‌کننده باشد.

مشکلات گوارشی همراه با بیماری

گاهی مشکل اصلی گوارشی است و سردرد در کنار آن ایجاد می‌شود؛ برای مثال کودک ممکن است به علت عفونت گوارشی دچار استفراغ و کم‌آبی شود و سپس سردرد نیز پیدا کند.

افزایش فشار داخل جمجمه

افزایش فشار داخل جمجمه یکی از علت‌های مهمی است که پزشک در صورت وجود الگوی مناسب علائم باید در نظر داشته باشد. سردرد مزمن و پیشرونده، استفراغ صبحگاهی، اختلالات بینایی و تغییر سطح هوشیاری از جمله علائمی هستند که می‌توانند اهمیت بیشتری داشته باشند.

برای مطالعه بیشتر درباره این موضوع، مقاله افزایش فشار داخل جمجمه در کودکان را ببینید.

همچنین در برخی شرایط، تجمع غیرطبیعی مایع مغزی نخاعی می‌تواند باعث افزایش فشار داخل جمجمه شود. درباره این موضوع می‌توانید مقاله هیدروسفالی در کودکان را مطالعه کنید.

چه زمانی این ترکیب علائم مهم‌تر می‌شود؟

اگر سردرد و استفراغ به‌صورت مکرر اتفاق می‌افتند، شدت آنها در حال افزایش است، کودک صبح‌ها با استفراغ و سردرد بیدار می‌شود، اختلال بینایی دارد، رفتار یا سطح هوشیاری او تغییر کرده است، در راه رفتن مشکل دارد یا اخیراً ضربه قابل توجهی به سر داشته است، مراجعه پزشکی اهمیت بیشتری دارد.

سردرد و سرگیجه در کودکان

سردرد و سرگیجه می‌توانند همزمان در شرایط مختلفی ایجاد شوند. در بسیاری از موارد، کم‌آبی، خستگی، کم‌خوابی، گرسنگی یا میگرن از علت‌های قابل توجه هستند.

کم‌آبی

کودکی که مایعات کافی دریافت نکرده یا به دلیل تب، اسهال یا استفراغ مایعات از دست داده است ممکن است دچار سردرد، ضعف و سرگیجه شود.

افت فشار

برخی کودکان هنگام بلند شدن سریع از حالت نشسته یا درازکش دچار احساس سبکی سر می‌شوند. اگر این حالت مکرر باشد، پزشک ممکن است فشار خون و سایر عوامل مرتبط را بررسی کند.

کم‌خوابی

خواب ناکافی می‌تواند آستانه تحمل کودک نسبت به سردرد و سرگیجه را کاهش دهد و در کودکان مستعد، حملات میگرنی را تحریک کند.

میگرن

سرگیجه می‌تواند در برخی کودکان همراه میگرن دیده شود و گاهی حتی یکی از علائم برجسته حمله باشد. تشخیص با توجه به الگوی کلی علائم انجام می‌شود.

مشکلات تعادل یا عصبی

اگر سرگیجه واقعی و شدید با اختلال راه رفتن، عدم تعادل واضح، دوبینی، ضعف، بی‌حسی، اختلال تکلم یا تغییر سطح هوشیاری همراه باشد، باید جدی گرفته شود و ارزیابی پزشکی انجام شود.

چه زمانی نیاز به بررسی دارد؟

سرگیجه مکرر، سرگیجه همراه با غش، علائم عصبی، کاهش شنوایی، اختلال بینایی یا سردرد شدید نیازمند بررسی دقیق‌تر است. شدت و تکرار علائم و همچنین سن کودک در تصمیم‌گیری پزشک اهمیت دارد.

سردرد بعد از ضربه به سر در کودک

سردرد بعد از ضربه به سر می‌تواند از علائم یک آسیب خفیف سر یا ضربه مغزی باشد. بسیاری از ضربه‌های دوران کودکی خفیف هستند، اما برخی علائم پس از ضربه می‌توانند نشانه آسیب جدی‌تر باشند.

اگر کودک پس از ضربه دچار سردرد خفیف و گذرا شده است، ممکن است پزشک با توجه به شرایط کودک توصیه به استراحت و تحت نظر بودن کند. اما تصمیم‌گیری باید با توجه به شدت ضربه، سن کودک، مکانیسم آسیب و علائم همراه انجام شود.

علائم هشدار بعد از ضربه

• سردرد شدید یا سردردی که به‌طور مداوم بدتر می‌شود.
• استفراغ مکرر.
• خواب‌آلودگی غیرعادی یا دشواری در بیدار کردن کودک.
• گیجی، رفتار غیرعادی یا مشکل در شناخت افراد.
• اختلال در صحبت کردن.
• اختلال در راه رفتن یا تعادل.
• ضعف یا بی‌حسی دست یا پا.
• تاری دید یا دوبینی.
• تشنج.
• از دست دادن هوشیاری.
• تغییر اندازه مردمک‌ها یا علائم غیرطبیعی چشمی.

در صورت مشاهده چنین علائمی، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است. در منابع اطفال نیز تشدید سردرد، استفراغ مکرر، گیجی، خواب‌آلودگی، اختلال راه رفتن، اختلال بینایی و تشنج از علائم مهم پس از آسیب سر محسوب می‌شوند.

بنابراین اگر سردرد کودک پس از ضربه با علائم عصبی یا کاهش هوشیاری همراه شده است، نباید فقط با دادن مسکن منتظر ماند تا وضعیت بهتر شود.

آیا سردرد می‌تواند نشانه افزایش فشار داخل جمجمه باشد؟

بله، در برخی شرایط افزایش فشار داخل جمجمه می‌تواند با سردرد همراه باشد؛ اما نکته مهم این است که بیشتر سردردهای کودکان ناشی از افزایش فشار داخل جمجمه نیستند. بنابراین نباید صرفاً با مشاهده سردرد، چنین تشخیصی را مطرح کرد.

افزایش فشار داخل جمجمه چیست؟

جمجمه یک فضای نسبتاً محدود است که مغز، مایع مغزی نخاعی و خون را در خود جای می‌دهد. اگر حجم یکی از این اجزا به شکل غیرطبیعی افزایش پیدا کند یا جریان و جذب مایع مغزی نخاعی دچار اختلال شود، فشار داخل جمجمه ممکن است افزایش پیدا کند.

علت‌ها متفاوت‌اند و می‌توانند شامل هیدروسفالی، برخی توده‌ها، خونریزی، عفونت، تورم مغز، بعضی اختلالات جریان مایع مغزی نخاعی و شرایط دیگر باشند.

سردرد چگونه ایجاد می‌شود؟

افزایش فشار یا کشش ساختارهای حساس به درد در اطراف مغز می‌تواند باعث سردرد شود. این سردرد ممکن است همراه با تهوع، استفراغ، اختلال بینایی یا تغییر وضعیت هوشیاری باشد.

با این حال، هیچ علامت منفردی به‌تنهایی تشخیص افزایش فشار داخل جمجمه را قطعی نمی‌کند و پزشک باید مجموعه علائم و یافته‌های معاینه را در نظر بگیرد.

علائم همراه

علائم احتمالی بسته به علت و سن کودک متفاوت هستند، اما ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• سردرد جدید یا رو به تشدید.
• استفراغ، به‌خصوص در الگوهای غیرمعمول یا همراه با سایر علائم.
• تاری دید یا دوبینی.
• اختلال حرکات چشم.
• خواب‌آلودگی یا دشواری در بیدار شدن.
• تغییر رفتار یا عملکرد تحصیلی.
• اختلال تعادل یا راه رفتن.
• تشنج.

سردرد صبحگاهی

سردرد صبحگاهی ممکن است در برخی بیماری‌های همراه با افزایش فشار داخل جمجمه دیده شود، به‌خصوص اگر با استفراغ صبحگاهی، اختلال بینایی یا علائم عصبی همراه باشد. اما صبحگاهی بودن سردرد به‌تنهایی تشخیص افزایش فشار داخل جمجمه نیست.

اگر سردرد کودک به‌صورت مکرر صبح‌ها رخ می‌دهد یا روند آن در حال تشدید است، پزشک باید علت‌های مختلف را در نظر بگیرد و بر اساس معاینه تصمیم بگیرد که آیا بررسی بیشتری لازم است یا خیر.

برای اطلاعات تخصصی‌تر، به مقاله افزایش فشار داخل جمجمه در کودکان مراجعه کنید.

استفراغ

استفراغ می‌تواند همراه میگرن، عفونت‌های ویروسی و بسیاری از بیماری‌های دیگر دیده شود. بنابراین وجود استفراغ به‌تنهایی به معنی افزایش فشار داخل جمجمه نیست. اهمیت آن زمانی بیشتر می‌شود که با سردرد پیشرونده، اختلال بینایی، تغییر هوشیاری، اختلال تعادل یا سایر علائم عصبی همراه باشد.

اختلال بینایی

تاری دید، دوبینی یا سایر تغییرات بینایی در کنار سردرد می‌تواند نیازمند بررسی پزشکی باشد. پزشک ممکن است معاینه چشم و بررسی عصب بینایی را در صورت لزوم انجام دهد.

خواب‌آلودگی یا تغییر سطح هوشیاری

خواب‌آلودگی غیرمعمول، دشواری در بیدار کردن کودک، گیجی یا تغییر واضح رفتار در کنار سردرد از علائمی هستند که باید جدی گرفته شوند؛ به‌خصوص اگر به‌صورت ناگهانی ایجاد شده باشند یا بعد از ضربه به سر رخ داده باشند.

سردرد و تشنج در کودکان

سردرد به‌تنهایی به معنی تشنج نیست. بسیاری از کودکان مبتلا به سردرد هیچ نوع اختلال تشنجی ندارند و میگرن نیز یک بیماری متفاوت از صرع است.

با این حال، برخی بیماری‌های عصبی می‌توانند علائم متنوعی ایجاد کنند و در بعضی کودکان سردرد ممکن است در کنار سایر علائم عصبی مشاهده شود. به همین دلیل، اگر کودک همراه با سردرد دچار حرکات غیرارادی، خیره شدن غیرطبیعی، از دست دادن هوشیاری، گیجی طولانی پس از یک حمله یا تشنج واضح شود، باید ارزیابی پزشکی انجام شود.

در بررسی سردردهای معمول، انجام نوار مغز به‌صورت روتین برای همه کودکان ضرورت ندارد. تصمیم درباره EEG یا سایر بررسی‌های عصبی بر اساس شرح حال و وجود علائم مشکوک به تشنج گرفته می‌شود.

برای آشنایی بیشتر با تشنج و علائم آن می‌توانید مقاله تشنج در کودکان را مطالعه کنید.

آیا هیدروسفالی باعث سردرد در کودکان می‌شود؟

هیدروسفالی به تجمع غیرطبیعی مایع مغزی نخاعی در حفره‌های داخل مغز گفته می‌شود. افزایش این مایع می‌تواند باعث بزرگ شدن بطن‌های مغزی و در برخی شرایط افزایش فشار بر بافت مغز شود.

هیدروسفالی چیست؟

مایع مغزی نخاعی به‌طور طبیعی در اطراف مغز و نخاع جریان دارد و سپس جذب می‌شود. اگر تولید، جریان یا جذب این مایع دچار اختلال شود، ممکن است مایع درون بطن‌ها تجمع پیدا کند.

ارتباط آن با فشار داخل جمجمه

در برخی انواع هیدروسفالی، تجمع مایع می‌تواند فشار داخل جمجمه را افزایش دهد. در کودکان بزرگ‌تر، سردرد، تهوع، استفراغ، اختلال بینایی، مشکلات تعادل و خواب‌آلودگی ممکن است از علائم باشند.

در نوزادان، چون استخوان‌های جمجمه هنوز مانند بزرگسالان به هم جوش نخورده‌اند، علائم می‌توانند متفاوت باشند. افزایش سریع اندازه سر، برجسته شدن ملاج، استفراغ، تحریک‌پذیری، خواب‌آلودگی و مشکلات تغذیه از علائم احتمالی هستند.

علائم در نوزادان و کودکان

سن کودک اهمیت زیادی دارد. در نوزادان ممکن است تغییرات دور سر، شکل سر یا ملاج مهم‌تر باشند، در حالی که کودک بزرگ‌تر می‌تواند از سردرد، تهوع، دوبینی یا مشکلات تعادل شکایت کند.

اهمیت افزایش دور سر در نوزادان

اندازه‌گیری و پیگیری دور سر در ویزیت‌های دوره‌ای نوزادان اهمیت دارد. افزایش غیرمعمول یا سریع دور سر باید توسط پزشک بررسی شود و نباید صرفاً به شکل سر نسبت داده شود.

برای مطالعه جامع‌تر درباره علل، علائم و روش تشخیص هیدروسفالی، به مقاله هیدروسفالی در کودکان مراجعه کنید.

همچنین برخی اختلالات ساختاری جمجمه در نوزادان می‌توانند با تغییر شکل سر همراه باشند. یکی از این اختلالات کرانیوسینوستوز است که در آن یکی یا چند درز جمجمه زودتر از زمان طبیعی بسته می‌شوند. در برخی انواع شدید یا چنددرزی، محدود شدن فضای رشد مغز می‌تواند به افزایش فشار داخل جمجمه منجر شود.

برای آشنایی با انواع تغییر شکل سر در دوران نوزادی نیز می‌توانید مقاله بدشکلی سر نوزادان را مطالعه کنید.

علائم خطر سردرد در کودکان چیست؟

بیشتر سردردهای کودکان علت‌های خوش‌خیم دارند، اما بعضی الگوها نیازمند توجه سریع هستند. وجود یکی از علائم زیر لزوماً به معنی بیماری جدی نیست، اما باید باعث شود کودک بر اساس شرایط بالینی توسط پزشک ارزیابی شود.

• سردرد بسیار شدید یا ناگهانی: به‌خصوص اگر اولین سردرد شدید کودک باشد یا در مدت کوتاهی به اوج شدت برسد.
• سردرد پس از ضربه به سر: به‌خصوص در صورت شدت گرفتن درد یا وجود علائم دیگر.
• سردرد همراه با کاهش سطح هوشیاری: مانند خواب‌آلودگی غیرعادی، دشواری در بیدار شدن یا گیجی.
• تشنج: هرگونه تشنج جدید در کنار سردرد نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
• اختلال بینایی: مانند دوبینی، کاهش دید یا تغییرات غیرمعمول بینایی.
• ضعف یا بی‌حسی اندام‌ها: به‌خصوص اگر ناگهانی ایجاد شده باشد.
• اختلال در راه رفتن یا تعادل: به‌ویژه اگر جدید باشد.
• استفراغ مکرر: خصوصاً اگر همراه سردرد شدید، صبحگاهی یا پیشرونده باشد.
• سردردهایی که به‌طور مداوم شدیدتر می‌شوند: تغییر تدریجی الگوی سردرد اهمیت دارد.
• تب و سفتی گردن همراه با سردرد: این ترکیب می‌تواند در بیماری‌هایی مانند مننژیت دیده شود و نیاز به ارزیابی فوری دارد.

همچنین اگر سردرد کودک باعث بیدار شدن مکرر از خواب، اختلال واضح در مدرسه یا فعالیت روزانه، یا کاهش قابل توجه کیفیت زندگی شده است، بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود.

تشخیص علت سردرد در کودکان چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص سردرد کودکان معمولاً با یک گفت‌وگوی دقیق و معاینه شروع می‌شود. پزشک ابتدا تلاش می‌کند مشخص کند سردرد چه الگویی دارد و آیا نشانه‌ای از یک علت ثانویه وجود دارد یا خیر.

شرح حال و معاینه

پزشک ممکن است درباره سن شروع سردرد، تعداد حملات، مدت هر حمله، محل درد، شدت، زمان وقوع، عوامل محرک و علائم همراه سؤال کند.

سؤالاتی مانند موارد زیر می‌توانند اهمیت داشته باشند:

• سردرد از چه زمانی شروع شده است؟
• چند بار در هفته یا ماه اتفاق می‌افتد؟
• هر حمله چقدر طول می‌کشد؟
• آیا درد با فعالیت بدتر می‌شود؟
• آیا کودک تهوع یا استفراغ دارد؟
• آیا نور یا صدا برای کودک آزاردهنده می‌شود؟
• آیا سردرد کودک را از خواب بیدار می‌کند؟
• آیا صبح‌ها بیشتر اتفاق می‌افتد؟
• آیا اخیراً ضربه‌ای به سر وارد شده است؟
• آیا تب، سفتی گردن یا بیماری عفونی وجود داشته است؟
• آیا تغییر رفتار یا عملکرد تحصیلی ایجاد شده است؟

همچنین سابقه خانوادگی میگرن یا سایر بیماری‌های عصبی و داروهای مصرفی کودک اهمیت دارند.

معاینه عصبی

معاینه عصبی می‌تواند شامل بررسی قدرت عضلات، رفلکس‌ها، راه رفتن، تعادل، هماهنگی حرکات، حرکات چشم، وضعیت هوشیاری و سایر عملکردهای عصبی باشد.

طبیعی بودن معاینه عصبی در کودکی که الگوی سردرد مشخص و بدون علائم هشدار دارد، می‌تواند در تصمیم‌گیری برای عدم انجام تصویربرداری روتین نقش مهمی داشته باشد.

بررسی بینایی

بررسی بینایی در کودکانی که سردرد همراه با علائم چشمی دارند یا احتمال مشکل بینایی مطرح است اهمیت دارد. پزشک ممکن است حدت بینایی و حرکات چشم را بررسی کند و در صورت نیاز کودک را برای معاینه تخصصی چشم ارجاع دهد.

در شرایطی که احتمال افزایش فشار داخل جمجمه وجود داشته باشد، بررسی عصب بینایی نیز اهمیت پیدا می‌کند؛ زیرا تورم دیسک بینایی یا پاپیلدم می‌تواند یکی از نشانه‌های افزایش فشار داخل جمجمه باشد.

اندازه‌گیری فشار خون

اندازه‌گیری فشار خون بخشی از ارزیابی پزشکی کودک است و می‌تواند اطلاعات مهمی درباره وضعیت عمومی او ارائه کند. فشار خون باید با توجه به سن، قد و جنس کودک تفسیر شود و یک عدد منفرد بدون توجه به شرایط کودک برای تشخیص کافی نیست.

چه زمانی MRI یا CT لازم است؟

تصویربرداری مغزی برای همه کودکان مبتلا به سردرد ضروری نیست. اگر شرح حال با یک سردرد اولیه مانند میگرن سازگار باشد و معاینه عصبی طبیعی باشد و علامت هشدار وجود نداشته باشد، پزشک ممکن است تصویربرداری را لازم نداند.

در مقابل، وجود معاینه عصبی غیرطبیعی، الگوی سردرد پیشرونده، علائم افزایش فشار داخل جمجمه، ضربه قابل توجه به سر یا سایر یافته‌های نگران‌کننده می‌تواند باعث شود پزشک بررسی تصویربرداری را توصیه کند.

MRI در بسیاری از شرایط غیر اورژانسی اطلاعات دقیق‌تری از بافت مغز ارائه می‌دهد، اما انجام آن ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشد و در کودکان کم‌سن گاهی نیاز به همکاری ویژه یا بیهوشی وجود داشته باشد. CT در شرایط اورژانسی و برخی موقعیت‌های خاص می‌تواند سریع‌تر انجام شود، اما به دلیل استفاده از اشعه، انتخاب آن باید بر اساس ضرورت پزشکی باشد.

بنابراین تصمیم بین MRI، CT یا عدم نیاز به تصویربرداری باید توسط پزشک و بر اساس وضعیت واقعی کودک گرفته شود.

درمان سردرد در کودکان

درمان سردرد به علت آن بستگی دارد. هدف ممکن است کاهش درد در زمان حمله، پیشگیری از حملات آینده یا درمان بیماری زمینه‌ای باشد.

استراحت و خواب کافی

در بسیاری از سردردهای خفیف و به‌خصوص حملات میگرنی، استراحت در محیط آرام و کم‌نور می‌تواند کمک‌کننده باشد. خواب منظم نیز یکی از اصول مهم پیشگیری از سردردهای تکرارشونده است.

برنامه خواب کودک باید تا حد امکان منظم باشد و اختلاف شدید ساعت خواب در روزهای مدرسه و تعطیل کاهش پیدا کند.

مصرف مایعات

اطمینان از دریافت مایعات کافی، به‌خصوص در هوای گرم، هنگام ورزش یا زمان بیماری، اهمیت دارد. اگر کودک به علت استفراغ یا اسهال قادر به جبران مایعات نیست، ممکن است نیاز به ارزیابی پزشکی داشته باشد.

تغذیه منظم

کودکانی که مستعد سردرد یا میگرن هستند بهتر است وعده‌های غذایی را مرتب دریافت کنند و مدت طولانی گرسنه نمانند. صبحانه و میان‌وعده مناسب در کودکانی که به دلیل مدرسه وعده‌های غذایی خود را حذف می‌کنند اهمیت بیشتری دارد.

کاهش عوامل محرک

والدین می‌توانند با کمک یک دفترچه سردرد، زمان شروع درد، مدت، شدت، خواب، غذا، مصرف مایعات، فعالیت بدنی، استرس و علائم همراه را ثبت کنند. پس از چند هفته ممکن است الگوهایی مشخص شوند.

برای مثال، ممکن است والدین متوجه شوند سردردها بیشتر پس از خواب کم، حذف صبحانه یا روزهای پراسترس رخ می‌دهند. شناسایی چنین الگوهایی می‌تواند به پیشگیری کمک کند.

درمان میگرن

اگر کودک مبتلا به میگرن باشد، پزشک ممکن است یک برنامه درمانی شامل اصلاح سبک زندگی، درمان حمله و در برخی کودکان درمان پیشگیرانه ارائه کند. نوع و مقدار دارو باید بر اساس سن، وزن، سابقه پزشکی و شرایط کودک تعیین شود.

مصرف مکرر و خودسرانه مسکن‌ها نیز می‌تواند باعث ایجاد یا تشدید برخی انواع سردرد شود. بنابراین اگر کودک مرتباً برای سردرد دارو مصرف می‌کند، بهتر است علت و تعداد دفعات مصرف با پزشک بررسی شود.

درمان علت زمینه‌ای

اگر سردرد به دلیل عفونت، کم‌آبی، مشکل بینایی، آسیب سر، اختلال عصبی یا بیماری دیگری ایجاد شده باشد، درمان اصلی باید بر اساس علت زمینه‌ای انجام شود.

برای مثال، در سردرد پس از ضربه، تمرکز اصلی بر ارزیابی آسیب سر و علائم همراه است و در بیماری‌های مرتبط با فشار داخل جمجمه، درمان باید بر اساس علت افزایش فشار انجام شود.

برای سردرد کودک چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

مراجعه معمول

اگر سردرد کودک تکرارشونده است، اخیراً برای اولین بار شروع شده، الگوی آن تغییر کرده یا روی مدرسه، خواب، بازی و فعالیت‌های روزمره تأثیر گذاشته است، بهتر است برای ارزیابی پزشکی وقت بگیرید.

همچنین اگر کودک مرتباً به دلیل سردرد از مدرسه غیبت می‌کند، نیاز به مصرف مکرر مسکن دارد یا حملات سردرد در حال افزایش هستند، مراجعه به پزشک می‌تواند به تشخیص علت و انتخاب برنامه مناسب درمان کمک کند.

در صورت نیاز، پزشک ممکن است کودک را به متخصص مغز و اعصاب کودکان ارجاع دهد. برای آشنایی بیشتر با این حوزه می‌توانید صفحه مقاله جراحی مغز و اعصاب کودکان را مطالعه کنید.

مراجعه فوری

اگر سردرد شدید همراه با علائم عصبی، کاهش سطح هوشیاری، تشنج، استفراغ مکرر، اختلال بینایی، ضعف یا بی‌حسی اندام‌ها، اختلال راه رفتن یا تعادل، تب و سفتی گردن یا پس از ضربه جدی به سر ایجاد شده است، کودک باید سریعاً ارزیابی پزشکی شود.

در چنین شرایطی، هدف نباید تشخیص علت در خانه باشد. مهم‌ترین کار، تشخیص سریع علائم هشدار و مراجعه به مرکز درمانی مناسب است.

دفترچه سردرد کودک چه کمکی می‌کند؟

برای کودکانی که سردردهای تکرارشونده دارند، ثبت اطلاعات حملات می‌تواند بسیار مفید باشد. در یک دفترچه یا فایل ساده می‌توانید تاریخ و ساعت شروع سردرد، مدت آن، شدت درد، محل درد و علائم همراه را بنویسید.

همچنین بهتر است مواردی مانند میزان خواب شب قبل، وعده‌های غذایی، میزان مصرف مایعات، فعالیت ورزشی، استرس، بیماری اخیر، مصرف دارو و عوامل احتمالی محرک ثبت شوند.

این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند تشخیص دهد سردرد الگوی حمله‌ای دارد یا پیشرونده و آیا ارتباطی با خواب، تغذیه، استرس یا عوامل دیگر دیده می‌شود.

آیا هر سردرد کودک نیاز به اسکن مغز دارد؟

خیر. این یکی از مهم‌ترین نکات برای والدین است. سردرد شایع است و انجام MRI یا CT برای همه کودکان می‌تواند هم از نظر پزشکی غیرضروری باشد و هم کودک را در معرض بررسی‌هایی قرار دهد که در شرایط او فایده‌ای ندارند.

در کودکانی که شرح حال مناسب یک سردرد اولیه دارند، معاینه عصبی طبیعی است و علامت هشدار وجود ندارد، پزشک ممکن است تشخیص را بر اساس شرح حال و معاینه مطرح کند و تصویربرداری را ضروری نداند.

از طرف دیگر، اگر الگوی سردرد نگران‌کننده باشد یا یافته‌ای در معاینه وجود داشته باشد، تصویربرداری می‌تواند بخشی از بررسی علت باشد. انتخاب نوع تصویربرداری نیز به شرایط کودک و میزان فوریت بستگی دارد.

آیا سردرد کودک همیشه نشانه بیماری مغزی است؟

خیر. سردرد در کودکان بسیار شایع است و علت‌های زیادی دارد که هیچ‌کدام به بیماری جدی مغزی مربوط نیستند. میگرن، سردرد تنشی، عفونت‌های ویروسی، کم‌آبی، کم‌خوابی، گرسنگی و عوامل روانی-محیطی از جمله علت‌های شناخته‌شده هستند.

آنچه اهمیت دارد، توجه به الگوی سردرد و علائم همراه است. سردردی که بارها با الگوی مشابه اتفاق می‌افتد و معاینه کودک طبیعی است، معمولاً با رویکرد متفاوتی نسبت به سردرد جدید، پیشرونده یا همراه با علائم عصبی بررسی می‌شود.

جمع‌بندی

سردرد در کودکان علامتی شایع است و در بسیاری از موارد به علت‌هایی مانند میگرن، کم‌خوابی، کم‌آبی، گرسنگی، بیماری‌های ویروسی، استرس یا خستگی ایجاد می‌شود. با این حال، برخی ویژگی‌ها اهمیت بیشتری دارند و باید باعث ارزیابی پزشکی شوند.

سردرد صبحگاهی به‌تنهایی به معنی افزایش فشار داخل جمجمه نیست، اما اگر همراه با استفراغ صبحگاهی، اختلال بینایی، خواب‌آلودگی، تغییر رفتار، اختلال تعادل یا علائم عصبی باشد، بررسی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

همچنین سردرد پس از ضربه به سر، سردرد بسیار شدید یا ناگهانی، سردرد همراه با تشنج، کاهش سطح هوشیاری، ضعف اندام‌ها، اختلال بینایی، اختلال راه رفتن یا تب و سفتی گردن از علائم هشدار هستند و می‌توانند نیازمند ارزیابی فوری باشند.

تشخیص علت سردرد معمولاً با شرح حال دقیق و معاینه آغاز می‌شود. معاینه عصبی، بررسی بینایی و اندازه‌گیری فشار خون نیز می‌توانند بخشی از ارزیابی باشند. MRI یا CT برای همه کودکان لازم نیست و زمانی انجام می‌شود که شرح حال یا معاینه، احتمال یک علت ثانویه یا جدی‌تر را مطرح کند.

اگر سردردهای کودک تکرار می‌شوند یا روی مدرسه و فعالیت‌های روزانه اثر گذاشته‌اند، بهتر است برای ارزیابی و پیدا کردن الگوی سردرد با پزشک مشورت کنید. در صورت وجود علائم هشدار، مراجعه فوری اهمیت بیشتری دارد.